Yer altı kablo güzergâhındaki bir dönüş, kablo çekim operasyonunun en kritik noktalarından biridir. Köşe kablo makarası, kablonun kanal ağzına, beton kenara veya keskin güzergâh dönüşlerine sürtünmesini önleyerek çekme kuvvetinin daha kontrollü iletilmesini sağlar. Doğru ekipman seçilmediğinde dış kılıfta aşınma, iletken yapısında zorlanma ve çekme ekibinin operasyon hızında düşüş görülebilir.

Enerji dağıtım, yüksek gerilim, orta gerilim, telekom ve endüstriyel altyapı projelerinde köşe noktaları yalnızca yön değişimi değildir. Bu noktalar, kablonun minimum bükülme yarıçapının korunması ve çekme hattındaki yanal kuvvetlerin yönetilmesi gereken mühendislik detaylarıdır. Bu nedenle kullanılacak roller tipi, kablo çapı, güzergâh geometrisi ve beklenen çekme yükü birlikte değerlendirilmelidir.

Köşe kablo makarası ne işe yarar?

Uluslararası uygulamada cable corner roller olarak tanımlanan köşe kablo makarası, kablonun dönüş yaptığı bölgede kontrollü yönlendirme yapan döner makaralı bir ekipmandır. Temel görevi, kabloyu zeminden ve kanal duvarından ayırmak; çekme sırasında oluşan sürtünmeyi azaltmak ve kablonun dönüş hattını kararlı tutmaktır.

Kablo, düz bir güzergahta ağırlığı ve zemin sürtünmesi nedeniyle dirençle karşılaşır. Dönüş noktasında ise bu dirence yön değişiminden doğan yanal yük eklenir. Kablo kanal kenarına doğrudan temas ettiğinde sürtünme katsayısı artar. Özellikle HDPE dış kılıflı enerji kablolarında, zırhlı kablolarda ve büyük çaplı güç kablolarında bu temas kılıf hasarı riski oluşturabilir.

Köşe roller kullanımı, kablonun makara yüzeyinde dönmesini sağlar. Ancak roller kullanılması tek başına kablonun güvenli çekileceği anlamına gelmez. Kablo üreticisinin belirttiği maksimum çekme kuvveti, izin verilen yan duvar basıncı ve minimum bükülme yarıçapı her projede esas alınmalıdır. Roller, bu limitlere uyum sağlanmasına yardımcı olan bir saha ekipmanıdır; kablo datasheetindeki mekanik limitlerin yerine geçmez.

Tekli ve üçlü köşe kablo makarası farkı

Tekli köşe kablo makaraları, daha sınırlı açılı yön değişimlerinde ve nispeten düz giriş-çıkış hattı bulunan uygulamalarda kullanılabilir. Kompakt yapıları sayesinde kanal girişleri, menhol bağlantıları ve kısa mesafeli dönüşlerde pratik bir çözüm sunar. Ancak dar yarıçaplı veya yüksek açıyla dönen güzergâhlarda tek bir roller, kablonun yeterli hat boyunca desteklenmesini sağlamayabilir.

Üçlü köşe kablo makarası, bir merkez ve iki yan rollerden oluşan yapısıyla kablonun dönüş açısını daha geniş bir temas alanına dağıtır. Bu düzen, kablonun roller dışına çıkma riskini azaltır ve dönüş hattındaki kılavuzlamayı iyileştirir. Büyük dış çapa sahip MV ve HV kablolarında, ağır zırhlı kablolarda veya çekme kuvvetinin yükseldiği uzun hatlarda üçlü yapı genellikle daha kontrollü sonuç verir.

Seçim yalnızca kablo kesitine göre yapılmamalıdır. Aynı iletken kesitindeki iki kablonun dış çapı, kılıf malzemesi, zırh yapısı ve minimum bükülme yarıçapı farklı olabilir. Bu nedenle teknik değerlendirmede kablo kesiti yerine öncelikle kablo dış çapı ve üretici tarafından verilen mekanik veriler kullanılmalıdır.

Doğru roller çapı ve bükülme yarıçapı

Köşe rollerin çapı, kablonun bükülme davranışını doğrudan etkiler. Küçük çaplı bir roller, kabloyu dar bir eğriye zorlayabilir. Bu durum özellikle çok damarlı güç kablolarında, ekranlı orta gerilim kablolarında ve fiber optik kablolarda kalıcı deformasyon veya elektriksel performans riski doğurabilir.

Kablo üreticileri minimum bükülme yarıçapını çoğunlukla kablo dış çapının belirli bir katı olarak verir. Bu değer; kablonun enerjisiz çekilme, montaj ve işletme koşullarına göre değişebilir. Şantiye ekibi, roller çapını seçerken yalnızca makaranın fiziksel genişliğine değil, kablonun gerçek dönüş yarıçapına bakmalıdır. Birden fazla rollerin oluşturduğu hat, kablonun izin verilen yarıçapın altına düşmesini engelleyecek geometride kurulmalıdır.

Pratikte üçlü köşe rollerin avantajı burada belirginleşir. Kablo, tek bir dar temas noktasında keskin yön değiştirmek yerine, yan ve merkez makaralar boyunca kademeli olarak yönlenir. Buna rağmen çok dar kanal köşelerinde ilave yönlendirme rollerleri veya daha geniş yarıçaplı bir güzergâh düzenlemesi gerekebilir. Ekipman seçimi, betonarme yapının mevcut geometrisine göre değil, kablo limitlerine göre doğrulanmalıdır.

Şasi, yataklama ve malzeme kalitesi neden önemlidir?

Köşe kablo makarası sahada darbe, çamur, nem, toz ve değişken zemin koşulları altında çalışır. Bu nedenle şasi rijitliği, makara milinin dayanımı ve yataklama yapısı kullanım ömrünü etkiler. Esneyen bir şasi veya boşluk yapan mil düzeni, rollerin aynı eksende dönmesini zorlaştırır. Sonuçta kablo yüzeyinde düzensiz temas ve ek çekme direnci oluşabilir.

Çelik şasi kullanılan modellerde kaynak kalitesi, kesit seçimi ve korozyon koruması kontrol edilmelidir. Galvaniz kaplama veya uygun endüstriyel boya sistemi, dış ortamda depolanan ekipmanlar için fayda sağlar. Ancak yüzey kaplaması, taşıyıcı tasarımın yerine geçmez. Ağır kablo uygulamalarında kritik olan; şasinin yük altında formunu koruması ve makaraların serbest dönüşünü sürdürebilmesidir.

Makaraların yüzey malzemesi de kablo kılıfıyla uyumlu olmalıdır. Çelik, alüminyum, polimer veya kauçuk kaplamalı roller seçenekleri uygulamaya göre değerlendirilir. Sert ve dayanıklı bir yüzey aşındırıcı çapak içeriyorsa kabloya zarar verebilir. Daha yumuşak yüzeyler ise belirli uygulamalarda kılıfı korurken aşınmaya karşı daha sık kontrol gerektirebilir. Tercih, kablo tipi, saha temizliği ve yük seviyesine bağlıdır.

Saha kurulumunda dikkat edilmesi gerekenler

Roller kurulmadan önce dönüş bölgesindeki taş, kaynak çapakları, beton kırıkları ve keskin metal parçalar temizlenmelidir. Köşe makarasının altına oturmayan gevşek dolgu, çekim sırasında ekipmanın kaymasına veya açısının değişmesine neden olabilir. Düzgün ve taşıma kapasitesi yeterli bir zemin oluşturulmalıdır.

Kablo giriş ve çıkış hattı, rollerin merkezine mümkün olduğunca hizalı olmalıdır. Kablo yan flanşa sürekli baskı yapıyorsa sistem doğru konumlandırılmamış olabilir. Özellikle çekme vincinin hattı ile kanal içindeki roller hattı arasında eksen kaçıklığı varsa, köşe noktasındaki yanal kuvvet beklenenden fazla artar.

Çekim başlamadan önce rollerlerin elle döndürülerek serbest hareket ettiği kontrol edilmelidir. Sıkışan bir yatak, dönmeyen bir makara veya eğilmiş bir mil kabloyu yönlendirmek yerine sürtünme noktası oluşturur. Operasyon sırasında bir saha sorumlusunun dönüş noktasını izlemesi gerekir. Kablo rollerden dışarı taşmaya başlarsa çekme işlemi durdurulmalı, hizalama düzeltilmeden devam edilmemelidir.

Aşağıdaki dört kontrol, çekim öncesi kısa fakat etkili bir saha denetimi sağlar:

• Kablo dış çapı ve minimum bükülme yarıçapı, seçilen roller geometrisiyle karşılaştırılmalıdır.
• Roller şasisi düz ve sağlam zemine yerleştirilmeli, kayma riski ortadan kaldırılmalıdır.
• Tüm makara yüzeyleri temiz, serbest döner ve kabloya zarar verebilecek çapaklardan arındırılmış olmalıdır.
• Çekme kuvveti ile dönüş noktasındaki kablo davranışı, saha ekibi tarafından sürekli izlenmelidir.

Bakım ve ekipman ömrü

Köşe kablo makaraları basit görünümlü ekipmanlardır; fakat düzenli bakım yapılmadığında çekim kalitesini doğrudan etkiler. Her kullanımdan sonra roller yüzeyindeki çamur, kum ve kablo kılıfından gelen kalıntılar temizlenmelidir. Özellikle ince agrega ve metal partikülleri, rulman bölgesine ilerlediğinde dönme direncini artırabilir.

Mil eğriliği, şasi çatlağı, kaynak bölgesinde deformasyon ve makara yüzeyindeki aşınma periyodik olarak incelenmelidir. Hasarlı ekipmanın sahada geçici yöntemlerle kullanılması, kablo maliyetleri ve iş programı düşünüldüğünde gereksiz bir risktir. Ağır hizmet tipi cable roller sistemlerinde yedek parça erişimi, standartlaştırılmış mil ve yatak yapısı da satın alma kararında dikkate alınmalıdır.

RMK Makine tarafından üretilen köşe ve üçlü köşe kablo makaralarında seçim yapılırken kablo çapı, dönüş açısı, kanal tipi ve proje çekme planı birlikte değerlendirilmelidir. Üreticiyle paylaşılacak net teknik bilgiler, uygun şasi ve roller konfigürasyonunun belirlenmesini kolaylaştırır.

Kablo çekim planına roller yerleşimini en baştan eklemek, sahada sonradan çözüm aramaktan daha kontrollü bir yöntemdir. Özellikle uzun hatlarda, her dönüş noktasını kablonun mekanik limitleriyle birlikte değerlendirmek; kılıf hasarını, duruş süresini ve yeniden çekim ihtiyacını azaltmaya yardımcı olur.