Bir enerji veya altyapı şantiyesinde kablo makarası, yalnızca kablonun sevk edildiği ambalaj değildir. Makaranın taşıma, kaldırma, frenleme ve kontrollü çözme davranışı; kablo hasarı, iş güvenliği ve döşeme hızını doğrudan etkiler. Özellikle orta gerilim, yüksek gerilim, telekom ve büyük kesitli enerji kablolarında yanlış makara ekipmanı seçimi, kablo kılıfında ezilme, bükülme yarıçapı ihlali veya kontrolsüz dönme gibi ciddi saha sorunlarına neden olabilir.

Elektrik taahhüt firmaları ve EPC yüklenicileri için doğru yaklaşım, yalnızca makara çapına bakmak değildir. Kablo tipi, toplam makara ağırlığı, flanş geometrisi, saha zemini, çekme yönü ve kullanılacak taşıma sisteminin birlikte değerlendirilmesi gerekir. Aşağıdaki sekiz kriter, cable drum taşıma ve kablo serme operasyonlarının teknik olarak planlanmasına yardımcı olur.

Kablo Makarası Seçiminde Temel Parametreler

1. Toplam makara ağırlığı ve emniyetli çalışma yükü

İlk kontrol edilmesi gereken değer, kablo makarasının brüt ağırlığıdır. Bu değer; boş ahşap veya çelik makara ağırlığı ile sarılı kablonun toplamından oluşur. Kablo makarası sehpası, cable drum trailer, kaldırma mili ve hidrolik kaldırma sistemi bu yüke göre seçilmelidir.

Ekipmanın nominal kapasitesi, sahadaki gerçek yükle eşit kabul edilmemelidir. Makaranın kaldırılması sırasında eksantrik yükler, eğimli zemin, ani duruşlar ve taşıma esnasındaki dinamik etkiler ilave kuvvet oluşturur. Bu nedenle emniyetli çalışma yükü (SWL – Safe Working Load), proje makarasının maksimum brüt ağırlığının üzerinde olmalıdır.

Örneğin 5 tonluk bir makara için yalnızca 5 ton kapasiteli bir stand seçmek, kâğıt üzerinde yeterli görünse de operasyonel tolerans bırakmaz. Makaraya ait üretici etiketi, sevk irsaliyesi veya kablo üreticisinin teknik föyü üzerinden brüt ağırlık mutlaka doğrulanmalıdır.

2. Flanş çapı, tambur genişliği ve göbek ölçüsü

Makara flanş çapı, ekipmanın mekanik uyumunu belirleyen ana ölçülerden biridir. Flanşlar, makaranın yan stabilitesini sağlar ve kablonun dış katmanını darbelere karşı korur. Çok küçük çaplı destek merdaneleri veya yetersiz genişlikte taşıma yatağı, flanşlarda lokal gerilmeye ve dengesiz dönmeye neden olabilir.

Tambur genişliği ile kablo makarası sehpasının ayarlanabilir açıklığı da birbiriyle uyumlu olmalıdır. Stand kolları makara flanşına baskı yapmamalı, ancak yan kaçmayı önleyecek ölçüde doğru konumlandırılmalıdır. Hidrolik cable drum trailer uygulamalarında ise şasi genişliği, kaldırma kollarının hareket mesafesi ve makara merkezleme kapasitesi önceden kontrol edilmelidir.

Göbek çapı da kritik bir parametredir. Kaldırma mili veya spindle, göbek içine boşluksuz ancak zorlanmadan girmelidir. Aşırı küçük mil, makaranın yük altında eğilmesine veya dönme sırasında titreşim yapmasına yol açabilir. Aşırı büyük mil ise sahada montajı zorlaştırır ve göbek yüzeyine zarar verebilir.

3. Mil çapı ve eğilme kontrolü

Kablo makarasının ağırlığı iki taşıma noktasına aktarıldığında, mil eğilme yüküne maruz kalır. Bu nedenle mil seçimi yalnızca çap üzerinden değil; malzeme kalitesi, efektif açıklık, yükün merkezlenmesi ve yataklama düzeni üzerinden yapılmalıdır.

Özellikle geniş tamburlu ve yüksek tonajlı makaralarda uzun mil kullanımı eğilme riskini artırır. Milde oluşan sehim, makaranın dönüş eksenini bozabilir. Bu durum kablonun kontrollü çözülmesini zorlaştırır, stand yataklarında sürtünmeyi yükseltir ve operatörün fren kontrolünü hassas biçimde yapmasını engeller.

Millerde uç emniyet elemanları, kilitleme pimleri ve uygun yataklama yüzeyleri kullanılmalıdır. Kaldırma sırasında makaranın mil üzerinde yana kayması önlenmelidir. Sahada kaynakla geçici müdahale edilmiş, kesiti zayıflamış veya eğilmiş miller kullanılmamalıdır.

4. Kaldırma sistemi ve zemin koşulları

Makaranın taşınacağı veya kaldırılacağı zemin, ekipman tercihinde belirleyicidir. Sıkıştırılmış stabilize zemin, beton saha, şantiye içi servis yolu ve eğimli arazi aynı davranışı göstermez. Kablo makarası taşıma römorku, yumuşak zeminde tekerlek izleri nedeniyle eğilebilir; stand tipi sistemlerde ise ayakların zemine gömülmesi dengeyi kaybettirebilir.

Hidrolik kaldırma sistemleri, ağır makaralarda operatör kuvvetini azaltır ve kaldırma hareketinin kontrollü yapılmasını sağlar. Ancak hidrolik kapasite tek başına yeterli değildir. Silindir bağlantıları, şasi rijitliği, denge ayakları, emniyet valfleri ve mekanik kilitleme düzenekleri birlikte değerlendirilmelidir.

Eğimli zeminde makara kaldırılması gerekiyorsa römork veya stand, mümkün olduğunca düz ve taşıyıcı bir alana alınmalıdır. Tekerlek takozları kullanılmalı, çekici araç bağlantısı kontrol edilmeli ve makara kaldırılmış durumdayken gereksiz personel hareketi sınırlandırılmalıdır. Makara ekseninin çekme hattına dik ve yatay konumda kalması, düzenli kablo çıkışı için gereklidir.

5. Frenleme ve kontrollü çözme kapasitesi

Kablo döşeme sırasında en sık görülen risklerden biri, makaranın kablo çekme hızına göre kontrolsüz hızlanmasıdır. Özellikle iniş eğimlerinde veya çekme makinesinin kısa süreli duruşlarında makara ataletle dönmeye devam edebilir. Bu durum kablo halkalanmasına, kablonun zemine sürtünmesine ve operatör için sıkışma tehlikesine yol açar.

Bu nedenle ağır hizmet tipi sistemlerde ayarlanabilir mekanik veya hidrolik fren tercih edilmelidir. Fren, makaranın tamamen kilitlenmesi için değil; kablo çekme kuvvetini aşırı artırmadan kontrollü bir karşı tork oluşturmak için kullanılır. Çok sıkı fren ayarı, çekme vincinin yükünü artırır ve izin verilen maksimum pulling tension değerinin aşılmasına neden olabilir.

Fren ayarı kablo tipi, makara ağırlığı, çekme hızı ve güzergâh eğimine göre sahada yapılmalıdır. Operasyon başlamadan önce düşük hızda deneme çözmesi yapılması, doğru frenleme seviyesinin belirlenmesine yardımcı olur.

6. Kablo minimum bükülme yarıçapının korunması

Makara seçimi ve yerleşimi, kablonun minimum bükülme yarıçapı ile doğrudan ilişkilidir. Kablonun makaradan çıktıktan sonra keskin bir açıyla yön değiştirmesi, özellikle XLPE yalıtımlı orta ve yüksek gerilim kablolarında iç yapıya zarar verebilir. Hasar her zaman gözle görülmez; yalıtım ve ekran katmanlarındaki gerilmeler ileride test veya işletme aşamasında ortaya çıkabilir.

Makara ile ilk cable roller arasındaki mesafe, kablonun doğal çıkış açısını desteklemelidir. Güzergâh yön değiştiriyorsa düz kablo makaraları yerine köşe kablo makaraları, üçlü köşe makaraları veya bell mouth roller kullanılmalıdır. Menhol girişlerinde ise kablonun kuyu kenarına sürtünmesini önleyecek uygun çapta menhol makaraları kullanılmalıdır.

Kablonun makaradan üstten mi alttan mı çözüleceği, kablo üreticisinin yönlendirmesine ve saha geometrisine göre belirlenmelidir. Genel uygulamada kablonun makara üstünden kontrollü şekilde çıkması, zemin sürtünmesini azaltır. Ancak makara dönüş yönü ve çekme hattı her durumda önceden kontrol edilmelidir.

7. Kablo çekme ekipmanlarıyla sistem uyumu

Kablo makarası, tek başına çalışan bir ekipman değildir. Cable pulling winch, cable rollers, cable grips, pulling socks ve swivel ile birlikte bir sistem oluşturur. Bu sistemdeki en zayıf halka, operasyonun güvenli çekme kapasitesini belirler.

Çekme vinci kapasitesi seçilirken yalnızca kablo ağırlığı dikkate alınmamalıdır. Güzergâh uzunluğu, sürtünme katsayısı, köşe sayısı, kot farkı, kanal içi doluluk oranı ve kablo üreticisinin izin verdiği maksimum çekme gerilimi hesaplamaya dahil edilmelidir. Swivel kullanımı, çekme halatındaki burulmanın kabloya iletilmesini azaltır. Ancak swivel kapasitesi ve pulling sock bağlantısı, hedef çekme kuvvetine uygun olmalıdır.

Makara ekseni ile ilk yönlendirme makarası arasındaki hizasızlık, kabloyu flanşa doğru sürükleyebilir. Bu nedenle kablo çıkış hattı, çekme güzergâhının başlangıcıyla mümkün olduğunca aynı eksende kurulmalıdır. Saha ekibi, kablo flanşa temas etmeye başladığında çekme işlemini durdurup hizalamayı düzeltmelidir.

8. Bakım, kontrol ve sevk hazırlığı

Kablo taşıma ekipmanlarında arıza çoğu zaman uzun süreli yetersiz bakımın sonucudur. Römork dingilleri, lastikler, fren mekanizmaları, hidrolik hortumlar, bağlantı pimleri ve kaynaklı şasi bölgeleri düzenli olarak kontrol edilmelidir. Hareketli yataklar uygun yağlama aralığında çalıştırılmalı; aşınmış burçlar, çatlak flanş destekleri ve deformasyon göstermiş miller yenilenmelidir.

Sevk öncesinde makara taşıma römorkunda yük bağlama noktaları, emniyet zincirleri ve kaldırma kolları kontrol edilmelidir. Makara römork üzerinde taşınırken dönmesini engelleyecek sabitleme uygulanmalı, flanşlara doğrudan zarar verebilecek bağlama yöntemlerinden kaçınılmalıdır. Ahşap makara flanşlarında nem kaynaklı çatlaklar veya gevşek bağlantılar da gözden geçirilmelidir.

RMK Makine tarafından üretilen cable drum trailer, cable drum stand ve hidrolik kaldırma sistemleri değerlendirilirken; proje makarasının tonajı, flanş ölçüsü, saha zemini ve çekme senaryosu birlikte paylaşılmalıdır. Bu bilgiler, standart bir ekipmanın yeterli olup olmadığını veya proje için farklı mil, şasi, fren ve hidrolik konfigürasyonu gerekip gerekmediğini netleştirir.

Kablo döşeme operasyonu başlamadan önce yapılacak kısa bir ekipman uyumluluk kontrolü, sahada oluşabilecek duruşları ve kablo hasarı riskini önemli ölçüde azaltır. Projeye özel tonaj, makara ölçüsü ve kullanım koşulları için üretici mühendisleriyle teknik veriler üzerinden değerlendirme yapmak, ekipman kararını daha güvenli hale getirir.