Bir enerji kablosunun çekim sırasında hasar görmesi çoğu zaman kablonun kendisinden değil, yanlış seçilmiş veya hatalı uygulanmış çekme aparatından kaynaklanır. En iyi kablo çekme çorapları, yalnızca en yüksek çekme kuvvetine sahip ürünler değildir; kablo çapına, dış kılıf yapısına, güzergâh sürtünmesine ve çekim yöntemine doğru uyum sağlayan cable pulling sock modelleridir.

Kablo çekme çorabı, kablonun dış yüzeyini örgü yapısı ile kavrayan ve çekme kuvvetini kablo boyunca daha geniş bir alana dağıtan bir cable grip elemanıdır. Özellikle yer altı enerji kabloları, orta ve yüksek gerilim kabloları, telekom kabloları ve ağır kesitli endüstriyel kablo uygulamalarında çekme başlığına güvenli bağlantı sağlar. Ancak doğru ürün seçimi, yalnızca çap tablosundan model belirlemekle sınırlı değildir.

En iyi kablo çekme çorapları hangi kriterleri karşılamalı?

Kablo çekme çorabının çalışma prensibi, çekme kuvveti arttıkça örgünün kablo yüzeyini radyal yönde daha sıkı kavramasına dayanır. Bu özellik, yüksek çekim yüklerinde avantaj sağlar; fakat yanlış çap aralığı seçildiğinde kavrama yetersiz kalabilir veya dış kılıf üzerinde lokal basınç oluşabilir.

İlk değerlendirilmesi gereken değer, kablonun gerçek dış çapıdır. Katalogdaki nominal çap yerine, sevkiyattaki kablonun dış kılıf dahil ölçülmüş çapı esas alınmalıdır. Özellikle farklı üreticilerin aynı kesitteki XLPE, PVC, PE veya halojensiz kablolarında dış çap değişebilir. Çorabın çalışma aralığının ortasına yakın bir kablo çapı, çoğu uygulamada daha dengeli tutunma sağlar.

İkinci temel kriter izin verilen çalışma yüküdür. Burada üreticinin belirttiği WLL veya SWL değeri esas alınmalıdır. Kopma yükü ile güvenli çalışma yükü aynı değer değildir. Çekme makinesinin kapasitesi, hesaplanan kablo çekme gerilimi, kanal güzergâhındaki sürtünme ve başlangıçtaki dinamik yükler birlikte değerlendirilmelidir. Çorabın kapasitesi, yalnızca vinç nominal tonajına göre seçilmemelidir.

Üçüncü kriter ise kablo yüzeyidir. Düz ve kuru PE veya PVC dış kılıflar ile oluklu, kirli, ıslak veya yağlı yüzeyler aynı tutunma davranışını göstermez. Yağ, çamur ve yoğun kablo çekme lubrikantı, örgü ile kılıf arasındaki sürtünmeyi azaltabilir. Böyle koşullarda daha uzun kavrama boyu, uygun örgü yapısı ve çekim öncesi yüzey kontrolü gerekir.

Örgü malzemesi ve yapısı

Galvanizli çelik tel örgü, ağır hizmet tipi uygulamalarda yaygın kullanılan çözümdür. Mekanik dayanım ve aşınma direnci sağlar. Paslanmaz çelik örgü ise nemli ortamlar, deniz etkisine açık sahalar veya korozyon riskinin yüksek olduğu uygulamalarda tercih edilebilir. Malzeme seçimi yapılırken yalnızca korozyon direnci değil, ürünün esnekliği ve kullanım sıklığı da dikkate alınmalıdır.

Örgü yoğunluğu, tel çapı ve çorabın toplam boyu kavrama karakterini doğrudan etkiler. Kısa bir çorap, aynı çekme yükünü daha kısa kablo yüzeyine aktarır. Bu durum özellikle yumuşak dış kılıflı büyük çaplı kablolarda kılıf deformasyonu riskini artırabilir. Uzun gövdeli modeller ise yükü daha geniş alana yayar, ancak dar menhol ve sınırlı çalışma hacminde kullanım planlaması gerektirir.

Bağlantı tipi güzergâha göre belirlenmelidir

Kablo çekme çoraplarında tek gözlü, çift gözlü, açık uçlu, kapalı uçlu ve bağcıklı tipler farklı saha ihtiyaçlarına cevap verir. Seçim, çekimin hangi yönden yapılacağına ve kablo ucuna erişim durumuna göre yapılmalıdır.

Kapalı uçlu çoraplar, kablo ucunun açıkta olduğu ve çorabın kablo üzerine geçirilerek kullanılabildiği uygulamalarda pratiktir. Açık uçlu veya split lace-up tipler ise kablo ucuna erişimin olmadığı, mevcut hatta sonradan bağlantı yapılması gereken durumlarda avantaj sağlar. Ancak bağcıklı sistemlerde bağlama işleminin eşit gerginlikte yapılması önemlidir. Düzensiz bağlanan bir çorap, çekim yükünü simetrik aktaramaz.

Çift gözlü modeller, çekme halatı ile bağlantıda daha kontrollü bir yük dağılımı sağlayabilir. Özellikle kablo çekme swivel elemanı ile birlikte kullanıldığında, çekme halatından kaynaklanan burulma etkisinin kabloya aktarılması azaltılır. Swivel seçimi de çorabın çalışma yükü ile uyumlu olmalıdır. Zincirin en zayıf halkası prensibi burada geçerlidir: Çorap, swivel, mapalı bağlantı, çekme halatı ve çekme başlığı aynı yük sınıfında değerlendirilmelidir.

Çekme kuvveti tek başına yeterli bir seçim ölçüsü değildir

Bir kablo çekim hattındaki toplam gerilim; kablo ağırlığı, kanal doluluk oranı, güzergâh uzunluğu, dönüş sayısı, dirsek yarıçapları, rakım farkı ve lubrikant kullanımına bağlıdır. Bu nedenle saha ekibinin yalnızca “kaç tonluk çorap gerekir?” sorusuyla ilerlemesi teknik olarak yeterli değildir.

Kablo üreticisinin izin verdiği maksimum çekme gerilimi mutlaka kontrol edilmelidir. Bazı kablo tiplerinde çekme kuvveti iletken üzerinden çekme başlığı ile uygulanırken, bazı uygulamalarda dış kılıf üzerinden yapılan çekim sınırlı olmalıdır. Cable pulling sock, esas olarak dış kılıfı kavradığı için kablo üreticisinin kılıf için izin verdiği mekanik sınırlar dikkate alınmalıdır.

Uzun hatlarda dinamometre veya çekme kuvveti kayıt sistemi kullanılması, ekipmanın kapasitesini korumaktan daha fazlasını sağlar. Ani yük artışları; sıkışmış roller, hatalı yerleştirilmiş köşe makaraları, yetersiz lubrikant veya kanal içindeki engellerin erken işaretidir. Operatörün çekme makinesini durdurup güzergâhı kontrol etmesi, çorabı daha yüksek kapasiteli bir modelle değiştirmekten çoğu zaman daha doğru bir müdahaledir.

Montaj öncesinde yapılması gereken kontroller

Çekme çorabı kullanılmadan önce tel örgü boyunca kırık tel, ezilme, lokal açılma, korozyon, göz bağlantısında deformasyon ve dikiş hasarı kontrol edilmelidir. Kablo üzerinde daha önce oluşmuş keskin çapaklar, ek manşonları veya çıkıntılı yüzeyler de çorabın içten hasar görmesine neden olabilir.

Montaj sırasında çorap, kablo üzerinde yeterli kavrama boyuna tamamen yerleştirilmelidir. Kablo ucu ile çorabın kapalı ucu arasında boşluk bırakılması ya da çorabın yalnızca kısa bir kısmının kabloya geçirilmesi güvenli değildir. Örgü kablo üzerinde düzgün şekilde açılmalı, buruşma veya tek tarafta yığılma olmamalıdır.

Çekim hattının ilk metrelerinde düşük hızla kontrollü bir ön germe uygulanması faydalıdır. Bu aşamada çorabın kablo üzerindeki konumu, bağlantı gözünün ekseni ve swivel hareketi gözle kontrol edilir. Çorabın kaydığı, kabloyu düzensiz sıktığı veya bağlantının yana çalıştığı görülürse çekime devam edilmemelidir.

Kablo makaraları ve vinç sistemiyle uyum

Kablo çekme çorabı, tek başına çalışan bir ekipman değildir. Kablo makarası sehpası veya cable drum trailer üzerindeki makaranın fren ayarı, kablo besleme makaralarının yerleşimi, köşe rollerlarının dönüş açısı ve çekme vincinin hız kontrolü çorabın üzerindeki gerçek yükü değiştirir.

Örneğin makara freni gereğinden fazla sıkılırsa, çorap normal güzergâh direncine ek olarak makara açma direncini de taşır. Benzer biçimde, yetersiz sayıda cable roller kullanılması kablonun zeminle sürtünmesini artırır ve çekme kuvvetini beklenmedik seviyelere çıkarır. Bu nedenle çorap seçimi, kablo çekme planından ayrı yapılmamalıdır.

Dar dönüşlerde kablonun minimum bending radius değeri korunmalıdır. Çekme çorabı kabloyu tutuyor olsa bile, uygun olmayan köşe yarıçapı kılıf ve iletken yapısı üzerinde hasar oluşturabilir. Özellikle büyük kesitli MV ve HV kablolarda üçlü köşe makaraları ve yeterli dönüş çapı, çekme kuvveti yönetiminin temel parçalarıdır.

Sahada sık görülen seçim ve kullanım hataları

En yaygın hata, çorabı nominal kablo kesitine göre seçmektir. Oysa çorabın temel referansı iletken kesiti değil dış çaptır. İkinci hata, eski veya aşınmış çorapların kapasite değerlendirmesi yapılmadan tekrar kullanılmasıdır. Çelik örgüdeki birkaç kırık tel dahi yük dağılımını değiştirebilir.

Bir diğer sorun, çorabın doğrudan kancaya veya uygunsuz mapaya bağlanmasıdır. Keskin kenarlı bağlantılar göz kısmında lokal gerilme oluşturur. Uygun ölçüde bow shackle, swivel ve çekme halatı bağlantısı kullanılmalıdır. Ayrıca çorabın çekim yönünde eksenel çalışması gerekir; yan çekme ve ani açı değişimleri kapasiteyi olumsuz etkiler.

Kablo çekme lubrikantının kontrolsüz uygulanması da gözden kaçan bir konudur. Lubrikant kanal içindeki sürtünmeyi azaltırken, çorabın kavrama bölgesine aşırı miktarda ulaşması kayma riskini yükseltebilir. Uygulama yöntemi kablo dış yüzeyi, kanal tipi ve çorabın yerleşimi birlikte düşünülerek belirlenmelidir.

Teknik seçim, çekim planının bir parçasıdır

Doğru cable pulling sock seçimi; dış çap aralığı, WLL değeri, kavrama boyu, örgü malzemesi, bağlantı tipi ve saha koşullarının birlikte incelenmesini gerektirir. Ağır hizmet tipi enerji projelerinde bu ekipman, geçici bir aksesuar değil, kabloyu ve çekim operasyonunu koruyan yük taşıyan bir bileşendir.

RMK Makine ve Kabloekipman.com yaklaşımında çorap, swivel, cable roller, makara taşıma sistemi ve kablo çekme makinesi aynı operasyonun birbirini tamamlayan parçaları olarak değerlendirilir. Proje başlamadan önce kablo çapı, güzergâh, hesaplanan çekme kuvveti ve bağlantı konfigürasyonu netleştirildiğinde, sahadaki duruşlar ve kılıf hasarı riski anlamlı ölçüde azaltılabilir.