Bir 33 kV yer altı kablo hattında makaranın şantiyeye ulaşmış olması, kablonun çekime hazır olduğu anlamına gelmez. Altyapı projesinde makara yönetimi örneği, doğru makara seçimi, depolama, kaldırma, güzergâh hazırlığı, kontrollü çözme ve çekim sonrası kayıt süreçlerinin birlikte ele alınmasını gerektirir. Bu süreçlerden birindeki hata; kablo kılıf hasarı, izin verilen çekme geriliminin aşılması, makara devrilmesi veya iş programının uzamasıyla sonuçlanabilir.

Makara yönetimi yalnızca lojistik faaliyeti değildir. Kablo kesiti, iletken tipi, tambur ölçüsü, kablo ağırlığı, güzergâh geometrisi ve çekme ekipmanının kapasitesi arasında doğrudan bir mühendislik ilişkisi vardır. Özellikle orta gerilim, yüksek gerilim, demiryolu elektrifikasyonu ve büyük ölçekli enerji altyapılarında bu ilişkinin saha başlamadan kurulması gerekir.

Örnek senaryo: 12 km orta gerilim kablo hattı

Bu örnekte bir enerji dağıtım projesinde, 12 km uzunluğunda 3 x 1 x 240 mm² XLPE orta gerilim kablosunun yer altına döşendiği kabul edilsin. Güzergâh, kablo kanalı ve doğrudan gömülü bölümlerden oluşmakta; iki menhol, dört adet 90 derecelik yön değişimi ve bir karayolu geçişi içermektedir.

Kablo üreticisinin teslim uzunluğu ve nakliye sınırları dikkate alınarak hat, 500 ile 750 metre arasında değişen kesimlere ayrılır. Buradaki amaç mümkün olan en uzun kabloyu seçmek değildir. Ek noktalarının azaltılması önemlidir; ancak makara ağırlığı, şantiye giriş yolları, kaldırma kapasitesi ve çekim mesafesi de sınırlandırıcıdır. Çok ağır bir makara, özellikle dar veya eğimli şantiye yollarında taşıma ve konumlandırma riskini artırabilir.

Her kablo kesimi için makara numarası, kablo tipi, net kablo uzunluğu, brüt makara ağırlığı, tambur çapı, flanş çapı, sevk tarihi ve planlanan çekim bölgesi kayıt altına alınır. Makara üzerindeki üretici etiketi ile proje kablo listesi sahada karşılaştırılmalıdır. Benzer kesitli fakat farklı gerilim sınıfındaki kabloların karışması, sonradan fark edilmesi pahalı bir hatadır.

Makara kapasitesinin belirlenmesi

Makara taşıma ekipmanı seçilirken yalnızca kablo ağırlığına bakılmaz. Toplam yük; kablo, ahşap veya çelik tambur ve kaldırma sırasında oluşabilecek dinamik etkiler dikkate alınarak değerlendirilir. Cable Drum Trailer veya hydraulic cable drum stand kapasitesi, belirlenen çalışma yükünden yeterli emniyet payı ile yüksek olmalıdır.

Örneğin brüt ağırlığı 6.500 kg olan bir makara için nominal kapasitesi 6 ton olan bir ekipman uygun kabul edilmez. Makara üzerindeki gerçek ağırlık, yük dağılımı, aks açıklığı ve zeminin taşıma durumu birlikte incelenmelidir. Hidrolik kaldırma sisteminin iki taraflı senkron çalışması, milin doğru çapta seçilmesi ve kaldırma kollarının flanşlara uygun konumlanması da aynı derecede önemlidir.

Eğimli arazide makara sehpası kullanımı ile römork üzerinde çözme arasında seçim yapılırken çalışma alanı değerlendirilir. Römork, makaranın çekim noktasına kontrollü şekilde taşınmasını kolaylaştırır. Buna karşılık sınırlı alanda veya menhol girişine yakın çalışmalarda sabit hydraulic cable drum stand daha kontrollü bir kurulum sağlayabilir. Her iki durumda da tekerlek takozları, mekanik kilitleme ve zemin stabilizasyonu uygulanmalıdır.

Altyapı projesinde makara yönetimi örneği: çekim planı

Çekim planı, kablo makarası sahaya indirildikten sonra hazırlanacak bir evrak değildir. Her kesim için makara konumu, çekim yönü, pulling winch konumu, ara roller yerleşimi, köşe noktaları ve haberleşme sorumluları önceden belirlenir. Makaranın dönüş yönü, kablonun makaradan üstten mi alttan mı çıkacağı da güzergâh giriş kotuna göre karar verilmesi gereken bir detaydır.

Kablo, makara üzerinde üretici tarafından belirtilen yönde sarılmıştır. Ters yönde çözme, kablonun doğal kıvrımını artırabilir ve özellikle kanal girişinde kontrolü zorlaştırabilir. Makara fren sistemi, kablonun kendi ağırlığıyla boşalmasını engelleyecek fakat çekme kuvvetini gereksiz artırmayacak biçimde ayarlanmalıdır. Fazla frenleme, winch üzerindeki yükü büyütür; yetersiz frenleme ise kablo halkası oluşması ve ezilme riski yaratır.

Güzergâhta düz cable rollers, yön değişimlerinde corner cable rollers, dar geçişlerde üçlü köşe makaraları ve menhol ağızlarında bell mouth roller kullanılmalıdır. Roller aralıkları, kablonun zemine temas etmeyeceği şekilde belirlenir. Aralığın gereğinden fazla açılması, kablonun sarkmasına ve lokal temas yüklerinin yükselmesine neden olur. Özellikle ağır kesitli enerji kablolarında roller gövdesinin taşıma kapasitesi ile rulmanların serbest dönüşü kontrol edilmelidir.

Menhol girişleri ayrıca değerlendirilmelidir. Keskin beton kenarlar yalnızca dış kılıfa zarar vermez; çekme geriliminin ani biçimde yükselmesine de yol açar. Bell mouth roller, kablonun giriş açısını büyüterek bükülme yarıçapını korur. Kablo üreticisinin minimum bending radius değeri, çekim sırasında değil, güzergâh planlaması sırasında esas alınmalıdır.

Çekme gerilimi ve hız kontrolü

Kablo çekme makinesi veya hydraulic cable pulling winch seçimi, yalnızca maksimum tonaj değerine göre yapılmamalıdır. Çekme kuvvetinin ölçülebilmesi, ayarlanabilir hız, acil durdurma fonksiyonu ve kontrollü halat sarımı saha güvenliğini doğrudan etkiler. Kablo üreticisinin izin verdiği maximum pulling tension değeri, iş başlamadan çekim ekibine yazılı olarak verilmelidir.

Çekme kuvveti; kablo ağırlığı, sürtünme katsayısı, güzergâh uzunluğu, dönüş açıları, kanal doluluk oranı ve eğimden etkilenir. Bu nedenle 600 metrelik düz bir kanal için yeterli görünen vinç, dört köşe dönüşü bulunan 400 metrelik başka bir kesimde yetersiz kalabilir. Hesaplanan teorik değer ile sahadaki gerçek değer arasındaki fark, roller yerleşimi veya kanal içi koşullar hakkında önemli bilgi verir.

Çekme hızı sabit tutulmalıdır. Ani hızlanma ve duruşlar, pulling sock, cable grip, swivel ve çekme halatı üzerinde şok yükleri oluşturur. Swivel kullanımı, halatın burulmasını kabloya aktarmayı azaltır. Ancak swivel, çekme başlığının ve cable pulling sock bağlantısının doğru yapılması gereğini ortadan kaldırmaz. Bağlantı elemanlarının nominal kapasitesi, beklenen çekme yükünün üzerinde olmalıdır.

Şantiye şefi, vinç operatörü, makara operatörü ve güzergâh gözcüleri arasında doğrudan haberleşme kurulmalıdır. Görüş mesafesinin kapandığı menhol veya yol geçişlerinde yalnızca el işaretiyle çalışmak yeterli değildir. Telsiz iletişimi ve net durdurma komutları, özellikle çekim kuvvetinin yükseldiği anlarda karar süresini kısaltır.

Depolama, taşıma ve izlenebilirlik

Makaralar sahada dik konumda, düz ve sıkıştırılmış zeminde depolanmalıdır. Flanş üzerine yatırılmış makara, tambur deformasyonu ve kablo katmanlarında yer değiştirme riski taşır. Uzun süreli açık saha depolamasında kablo uçları su ve nem girişine karşı kapalı tutulmalı; makara etiketleri dış ortam etkilerinden korunmalıdır.

Forklift ile taşıma, yalnızca uygun çatallı taşıyıcı ve güvenli kaldırma noktaları mevcutsa yapılmalıdır. Flanştan rastgele kaldırma, makara yapısına ve kabloya zarar verebilir. Büyük çaplı makaralarda cable drum trailer ile taşıma ve hidrolik olarak yükleme, sahadaki elleçleme sayısını azaltır. Bu durum hem iş güvenliği hem de kablo kılıfının korunması açısından avantaj sağlar.

İzlenebilirlik için her çekim sonunda makara numarası, kullanılan kablo uzunluğu, kalan uzunluk, çekim başlangıç-bitiş zamanı, maksimum çekme kuvveti, kullanılan ekipman ve varsa uygunsuzluk kayda alınmalıdır. Kalan kablo miktarının tahmine bırakılması, sonraki kesimlerde yanlış makara seçimine neden olabilir. Kısmi kullanılmış makaralar ayrı bir stok statüsünde takip edilmelidir.

Çekim sonrası teknik kontrol

Kablo çekimi tamamlandığında makaraların toplanması kadar kablonun kontrolü de gereklidir. Görsel dış kılıf incelemesi, ek ve terminasyon öncesindeki temel adımdır. Proje prosedürüne bağlı olarak sheath integrity test uygulanabilir. Menhol girişleri, dönüş noktaları ve yol geçişleri, hasar olasılığının daha yüksek olduğu bölgeler olduğundan özellikle kontrol edilmelidir.

Kablo güzergâhı kapatılmadan önce çekim kayıtları, kablo markalama bilgileri ve fotoğraflı saha kontrolleri tamamlanmalıdır. Daha sonra erişimi zorlaşacak bir bölümde tespit edilen hata, küçük bir planlama eksikliğini kapsamlı kazı ve yeniden çekim işine dönüştürebilir.

RMK Makine, Kabloekipman.com üretici markası altında cable drum trailer, hydraulic cable drum stand, cable pulling winch ve kablo roller sistemlerini saha kapasitesi ve güzergâh koşullarına göre değerlendiren mühendislik yaklaşımıyla üretmektedir. Ekipman seçiminde tonajın yanında tambur çapı, mil ölçüsü, çalışma zemini, çekim kuvveti ve proje lojistiği birlikte ele alınmalıdır.

Sahada doğru makara yönetimi, kablonun çekildiği gün değil; makara listesi, güzergâh planı ve ekipman kapasitesi aynı çizelgede buluşturulduğunda başlar. Her çekim kesimi için bu kontrolü disiplinli biçimde yapmak, iş programını koruyan en somut uygulamalardan biridir.